<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 skin-theme-clientpref-day vector-sticky-header-enabled" lang="de" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Codex Vaticanus Graecus 1209</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://de.wikipedia.org/wiki/Codex_Vaticanus_Graecus_1209"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.math.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link href="./_mw_/ext.gadget.citeRef.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.defaultPlainlinks.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonHide.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonLayout.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonStyle.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiDarkmode.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiResponsive.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.specialSearch.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
</head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Codex_Vaticanus_Graecus_1209 rootpage-Codex_Vaticanus_Graecus_1209 skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Codex Vaticanus Graecus 1209</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="de" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="de" dir="ltr">
<table class="toccolours infobox float-right" style="text-align:left; font-size: 88%; width: 22em; border-spacing:0;">
<caption style="font-size: 110%; font-weight: bold;">Manuskripte des Neuen Testaments<br><a href="Liste_der_Papyri_des_Neuen_Testaments" title="Liste der Papyri des Neuen Testaments">Papyri</a> • <a href="Liste_der_Unzialhandschriften_des_Neuen_Testaments" title="Liste der Unzialhandschriften des Neuen Testaments">Unziale</a> • <a href="Liste_der_Minuskelhandschriften_des_Neuen_Testaments" title="Liste der Minuskelhandschriften des Neuen Testaments">Minuskeln</a> • <a href="Liste_der_Lektionare_des_Neuen_Testaments" title="Liste der Lektionare des Neuen Testaments">Lektionare</a>
</caption>
<tbody><tr class="hintergrundfarbe5">
<th colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%;">Unzial 03
</th></tr>
<tr>
<td colspan="2">
</td></tr>
<tr>
<td colspan="2" style="text-align: center;">Seite aus dem Codex Vaticanus Graecus 1209, B/03; Ende von 2. Thess. und Beginn von Heb.
</td></tr>
<tr>
<th>Name
</th>
<td>Vaticanus
</td></tr>
<tr>
<th>Zeichen
</th>
<td><b>B</b>
</td></tr>
<tr>
<th>Text
</th>
<td><a href="Altes_Testament" title="Altes Testament">Altes</a> und <a href="Neues_Testament" title="Neues Testament">Neues Testament</a>
</td></tr>
<tr>
<th>Sprache
</th>
<td><a href="Altgriechische_Sprache" title="Altgriechische Sprache">griechisch</a>
</td></tr>
<tr>
<th>Datum
</th>
<td>ca. 325–350
</td></tr>
<tr>
<th>Lagerort
</th>
<td><a href="Vatikanische_Bibliothek" class="mw-redirect" title="Vatikanische Bibliothek">Vatikanische Bibliothek</a>
</td></tr>
<tr>
<th>Quelle
</th>
<td>C. Vercellonis, J. Cozza, <i>Bibliorum Sacrorum Graecus Codex Vaticanus</i>, Roma 1868.
</td></tr>
<tr>
<th>Größe
</th>
<td>27 × 27 cm
</td></tr>
<tr>
<th>Typ
</th>
<td><a href="Alexandrinischer_Texttyp" title="Alexandrinischer Texttyp">Alexandrinischer Texttyp</a>
</td></tr>
<tr>
<th><a href="Kategorien_der_Handschriften_des_Neuen_Testaments" title="Kategorien der Handschriften des Neuen Testaments">Kategorie</a>
</th>
<td>I
</td></tr>
<tr>
<th>Notiz
</th>
<td>sehr nahe an <a href="Papyrus_66" class="mw-redirect" title="Papyrus 66"><b>P<sup>66</sup></b></a>, <a href="Papyrus_75" title="Papyrus 75"><b>P<sup>75</sup></b></a>, 0162
</td></tr></tbody></table>
<p>Der <b>Codex Vaticanus Graecus 1209</b> (<a href="Vatikanische_Bibliothek" class="mw-redirect" title="Vatikanische Bibliothek">Bibl. Vat.</a>, Vat. gr. 1209; no. <b>B</b> oder <b>03</b> nach <a href="Gregory-Aland" class="mw-redirect" title="Gregory-Aland">Gregory-Aland</a>, δ 1 <a href="Katalogisierung_biblischer_Handschriften#Von_Soden" title="Katalogisierung biblischer Handschriften">von Soden</a>) ist eine <a href="Pergament" title="Pergament">Pergamenthandschrift</a> mit dem fast vollständigen Text des <a href="Altes_Testament" title="Altes Testament">Alten</a> und <a href="Neues_Testament" title="Neues Testament">Neuen Testaments</a> in <a href="Altgriechische_Sprache" title="Altgriechische Sprache">griechischer Sprache</a>. Sie wurde im 4. Jahrhundert in <a href="Unziale" title="Unziale">Unzialen</a> (Majuskelschrift) geschrieben.<sup id="cite_ref-Aland_1-0" class="reference"><a href="#cite_note-Aland-1"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
Der Codex Vaticanus gilt zusammen mit dem <a href="Codex_Sinaiticus" title="Codex Sinaiticus">Codex Sinaiticus</a> als die bedeutendste griechische <a href="Manuskript" class="mw-redirect" title="Manuskript">Handschrift</a> der Bibel.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Beschreibung">Beschreibung</h2></div>
<p>Der Codex Vaticanus besteht aus 733 Blättern (Folios), von denen 591 mit dem alttestamentlichen Text und 142 mit dem neutestamentlichen beschrieben sind. Der alttestamentliche Teil ist fast vollständig erhalten, im Neuen Testament fehlt der Teil ab <a href="Hebr%C3%A4erbrief" class="mw-redirect" title="Hebräerbrief">Hebräerbrief</a> 9,14. Die <a href="Pastoralbrief" class="mw-redirect" title="Pastoralbrief">Pastoralbriefe</a> (1. und 2. Timotheus, Titus, Philemon) und die <a href="Offenbarung_des_Johannes" title="Offenbarung des Johannes">Offenbarung des Johannes</a> wurden im 15. Jahrhundert neu geschrieben und sind gesondert als Minuskel 1957 katalogisiert. Es ist nicht klar, ob zum Originalmanuskript vielleicht noch andere apokryphe Bücher gehörten (wie im Codex Sinaiticus und im <a href="Codex_Alexandrinus" title="Codex Alexandrinus">Codex Alexandrinus</a>) und ob die Offenbarung schon dazugehörte.
</p><p>Die ersten 31 Blätter (Gen. 1,1–46,28a) und weitere 10 Blätter (Ps 105,27–137,6b) wurden ebenfalls im 15. Jahrhundert neu geschrieben.
</p><p>Die Arbeit wurde von zwei Schreibern ausgeführt, von denen einer das ganze Neue Testament schrieb. Vermutlich im 10. Jahrhundert wurde die sehr verblichene Schrift von einem Mönch säuberlich nachgezogen. Dabei wurden auch die fehlenden Teile in Minuskelschrift hinzugefügt.
</p><p>Das Format ist 27 × 27 cm (die Blätter waren früher größer), der Text ist in drei Spalten mit 40–44 Zeilen (im Neuen Testament 42 Zeilen) und 16–18 Buchstaben je Zeile geschrieben. Dreispaltige Handschriften sind ziemlich ungewöhnlich. In einigen poetischen Büchern des Alten Testaments ist der Text zweispaltig. Das <a href="Pergament" title="Pergament">Pergament</a> ist sehr zart und fein.<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>Die Unzialbuchstaben sind klein, einfach und ohne Unterbrechung geschrieben. Die Ammonianischen Abschnitte des <a href="Eusebischer_Kanon" title="Eusebischer Kanon">Eusebischen Kanons</a> und der Euthalianische Apparat fehlen.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Altes_Testament">Altes Testament</h2></div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Bedeutung">Bedeutung</h3></div>
<p>Der Codex Vaticanus ist die älteste vollständige griechische Handschrift des Alten Testaments und gilt für viele Bücher auch als die beste Handschrift der <a href="Septuaginta" title="Septuaginta">Septuaginta</a>-Fassung.<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="#cite_note-4"><span class="cite-bracket">[</span>4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Beide Ausgaben der <a href="Cambridger_Septuaginta" title="Cambridger Septuaginta">Cambridger Septuaginta</a> basieren auf einer diplomatischen Wiedergabe des Textes des Codex Vaticanus – sowohl die Handausgabe von Henry Barclay Swete<sup id="cite_ref-5" class="reference"><a href="#cite_note-5"><span class="cite-bracket">[</span>5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> als auch die (unvollendet gebliebene) große <a href="Kritische_Ausgabe" title="Kritische Ausgabe">kritische Ausgabe</a> von Alan England Brooke, Norman McLean und Henry St. John Thackeray.<sup id="cite_ref-6" class="reference"><a href="#cite_note-6"><span class="cite-bracket">[</span>6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Letztere ist für die Bücher <a href="Josua" title="Josua">Josua</a>–<a href="2._Buch_der_K%C3%B6nige" title="2. Buch der Könige">2. Könige</a>, in denen die <a href="G%C3%B6ttinger_Septuaginta-Unternehmen" title="Göttinger Septuaginta-Unternehmen">Göttinger Septuaginta</a> noch nicht erschienen ist, bis heute die einzige wissenschaftliche Ausgabe mit umfassendem textkritischem Apparat. Dagegen bieten die Göttinger Septuaginta und die Handausgabe von <a href="Alfred_Rahlfs" title="Alfred Rahlfs">Alfred Rahlfs</a> einen eklektischen Text. Doch auch diesen dient der Codex Vaticanus für die meisten Bücher als wichtigster Textzeuge der ältesten Septuaginta.<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="#cite_note-7"><span class="cite-bracket">[</span>7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>Allerdings enthält der Codex Vaticanus nicht in allen Büchern den Text der alten Septuaginta. Ausnahmen bilden etwa das Corpus der <a href="Daniel" title="Daniel">Danielschriften</a>, wo der Codex Vaticanus (wie fast alle griechischen Handschriften) den <a href="Theodotion" title="Theodotion">Theodotiontext</a> enthält,<sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="#cite_note-8"><span class="cite-bracket">[</span>8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> und das <a href="Jesaja" title="Jesaja">Jesajabuch</a>, wo er den <a href="Hexapla" title="Hexapla">hexaplarischen</a> Text bietet<sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="#cite_note-9"><span class="cite-bracket">[</span>9<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Der Text der <a href="1._Buch_Mose" class="mw-redirect" title="1. Buch Mose">Genesis</a> ist bis <a href="Genesis_(Bibel)" title="Genesis (Bibel)"><span style="white-space:nowrap;">Gen</span></a> 46,27 früh verlorengegangen und im 15. Jahrhundert in Minuskelschrift ergänzt worden; hier ist der Codex daher textkritisch wertlos.<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="#cite_note-10"><span class="cite-bracket">[</span>10<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Einen weiteren Sonderfall bilden die Geschichtsbücher Richter, Ruth (?), Teile von Samuel und Könige (2Sam 10 – 1Kön 2,11 und 1Kön 22 – 2Kön 25) sowie Chronik und Esdras-β. Hier liegt im Vaticanus wie in den meisten anderen griechischen Handschriften ein deutlich formal-hebraisierend überarbeiteter Text (sog. kaige-Text) vor; zum Teil ist auch in anderen Büchern des Alten Testaments eine ähnliche, wenn auch leichtere formale Anpassung des griechischen Textes an den hebräischen Bezugstext (z. B. in der Wortfolge) zu erkennen. Die Unterschiede gehen darauf zurück, dass als Vorlagen des Codex (bzw. seiner nicht erhaltenen Vorgänger) Schriftrollen unterschiedlicher Herkunft dienten.<sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="#cite_note-11"><span class="cite-bracket">[</span>11<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Inhalt">Inhalt</h3></div>
<p>Die Reihenfolge der biblischen Bücher im Codex Vaticanus weicht von anderen Septuaginta-Handschriften teilweise ab. So schließen Esther, Judith und Tobit im Codex Vaticanus nicht an die Geschichtsbücher an, sondern sind erst nach den poetischen Schriften eingeordnet. Die Makkabäerbücher, die <a href="Oden_(Bibel)" title="Oden (Bibel)">Oden</a> und die <a href="Psalmen_Salomos" title="Psalmen Salomos">Psalmen Salomos</a> sind im Codex Vaticanus nicht enthalten.
</p><p>Die folgende Tabelle listet die Bücher des Alten Testaments in der Reihenfolge des Codex Vaticanus auf.<sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="#cite_note-12"><span class="cite-bracket">[</span>12<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> In der ersten Spalte ist die Seitenzahl im Codex angegeben, auf der das jeweilige Buch beginnt, in der zweiten Spalte der griechische Buchtitel, wie er im Codex als Überschrift erscheint, in der dritten und vierten Spalte die üblichen lateinischen und deutschen Buchbezeichnungen. In der letzten Spalte ist angegeben, wo die Bücher in der Ausgabe von <a href="Alfred_Rahlfs" title="Alfred Rahlfs">Rahlfs</a><sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="#cite_note-13"><span class="cite-bracket">[</span>13<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> bzw. Rahlfs–<a href="Robert_Hanhart" title="Robert Hanhart">Hanhart</a><sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="#cite_note-14"><span class="cite-bracket">[</span>14<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> zu finden sind.
</p><p>Die Tabelle kann durch Anklicken der Pfeile im Tabellenkopf sortiert werden, entweder nach der Reihenfolge im Codex Vaticanus (erste Spalte) bzw. der Rahlfs-Septuaginta (letzte Spalte) oder alphabetisch nach den griechischen, lateinischen oder deutschen Buchnamen.
</p>
<table class="wikitable sortable">
<tbody><tr>
<th data-sort-type="number" style="text-align:left">Codex Vaticanus: <br> Beginn <br> auf Seite …<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="#cite_note-15"><span class="cite-bracket">[</span>A 1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</th>
<th style="text-align:left">Buchname <br> griechisch<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="#cite_note-16"><span class="cite-bracket">[</span>A 2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</th>
<th style="text-align:left">Buchname <br> lateinisch<sup id="cite_ref-17" class="reference"><a href="#cite_note-17"><span class="cite-bracket">[</span>A 3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</th>
<th style="text-align:left">Buchname <br> deutsch
</th>
<th data-sort-type="number" style="text-align:left">
<p>Rahlfs<sup id="cite_ref-18" class="reference"><a href="#cite_note-18"><span class="cite-bracket">[</span>A 4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><br>Beginn auf <br> Seite …<sup id="cite_ref-19" class="reference"><a href="#cite_note-19"><span class="cite-bracket">[</span>A 5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
</th></tr>
<tr>
<td>1</td>
<td>ΓΕΝΕΣΙΣ</td>
<td>Genesis
</td>
<td data-sort-value="Mose1"><a href="Erstes_Buch_Mose" class="mw-redirect" title="Erstes Buch Mose">1. Mose</a>
</td>
<td>1
</td></tr>
<tr>
<td>47</td>
<td>ΕΞΟΔΟΣ</td>
<td>Exodus
</td>
<td data-sort-value="Mose2"><a href="Zweites_Buch_Mose" class="mw-redirect" title="Zweites Buch Mose">2. Mose</a>
</td>
<td>86
</td></tr>
<tr>
<td>99</td>
<td>ΛΕΥΙΤΙΚΟΝ</td>
<td>Leviticus
</td>
<td data-sort-value="Mose3"><a href="Drittes_Buch_Mose" class="mw-redirect" title="Drittes Buch Mose">3. Mose</a>
</td>
<td>158
</td></tr>
<tr>
<td>138</td>
<td>ΑΡΙΘΜΟΙ</td>
<td>Numeri
</td>
<td data-sort-value="Mose4"><a href="Viertes_Buch_Mose" class="mw-redirect" title="Viertes Buch Mose">4. Mose</a>
</td>
<td>210
</td></tr>
<tr>
<td>191</td>
<td>ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ</td>
<td>Deuteronomium
</td>
<td data-sort-value="Mose5"><a href="F%C3%BCnftes_Buch_Mose" class="mw-redirect" title="Fünftes Buch Mose">5. Mose</a>
</td>
<td>284
</td></tr>
<tr>
<td>238</td>
<td>ΙΗΣΟΥΣ</td>
<td>Iosue
</td>
<td><a href="Buch_Josua" title="Buch Josua">Josua</a>
</td>
<td>354
</td></tr>
<tr>
<td>271</td>
<td>ΚΡΙΤΑΙ</td>
<td>Iudicum
</td>
<td><a href="Buch_der_Richter" title="Buch der Richter">Richter</a>
</td>
<td>405
</td></tr>
<tr>
<td>304</td>
<td>ΡΟΥΘ</td>
<td>Ruth
</td>
<td><a href="Buch_Ruth" class="mw-redirect" title="Buch Ruth">Ruth</a>
</td>
<td>495
</td></tr>
<tr>
<td>309</td>
<td>ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Α'</td>
<td>Regnorum I <br> (Samuelis I)<sup id="cite_ref-Kgt_20-0" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="Samuel">1. Königtümer <br> (<a href="1._Buch_Samuel" title="1. Buch Samuel">1. Samuel</a>)<sup id="cite_ref-Kgt_20-1" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>502
</td></tr>
<tr>
<td>354</td>
<td>ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Β'</td>
<td>Regnorum II <br> (Samuelis II)<sup id="cite_ref-Kgt_20-2" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="Samuel">2. Königtümer <br> (<a href="2._Buch_Samuel" title="2. Buch Samuel">2. Samuel</a>)<sup id="cite_ref-Kgt_20-3" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>565
</td></tr>
<tr>
<td>395</td>
<td>ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Γ'</td>
<td>Regnorum III <br> (Regum I)<sup id="cite_ref-Kgt_20-4" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="Könige">3. Königtümer <br> (<a href="1._Buch_der_K%C3%B6nige" title="1. Buch der Könige">1. Könige</a>)<sup id="cite_ref-Kgt_20-5" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>623
</td></tr>
<tr>
<td>442</td>
<td>ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Δ'</td>
<td>Regnorum IV <br> (Regum II)<sup id="cite_ref-Kgt_20-6" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="Könige">4. Königtümer <br> (<a href="2._Buch_der_K%C3%B6nige" title="2. Buch der Könige">2. Könige</a>)<sup id="cite_ref-Kgt_20-7" class="reference"><a href="#cite_note-Kgt-20"><span class="cite-bracket">[</span>A 6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>693
</td></tr>
<tr>
<td>484</td>
<td>ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΩΝ Α'</td>
<td>Paralipomenon I
</td>
<td data-sort-value="Chronik"><a href="1._Buch_der_Chronik" title="1. Buch der Chronik">1. Chronik</a>
</td>
<td>752
</td></tr>
<tr>
<td>522</td>
<td>ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΩΝ Β'</td>
<td>Paralipomenon II
</td>
<td data-sort-value="Chronik"><a href="2._Buch_der_Chronik" title="2. Buch der Chronik">2. Chronik</a>
</td>
<td>811
</td></tr>
<tr>
<td>572</td>
<td>ΕΣΔΡΑΣ Α'<sup id="cite_ref-Esr-alpha_21-0" class="reference"><a href="#cite_note-Esr-alpha-21"><span class="cite-bracket">[</span>A 7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
<td>Esdrae I <br> (Ezrae III)<sup id="cite_ref-Esr-alpha_21-1" class="reference"><a href="#cite_note-Esr-alpha-21"><span class="cite-bracket">[</span>A 7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>Esdras alpha <br> (<a href="3._Buch_Esra" title="3. Buch Esra">3. Esra</a>)<sup id="cite_ref-Esr-alpha_21-2" class="reference"><a href="#cite_note-Esr-alpha-21"><span class="cite-bracket">[</span>A 7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>873
</td></tr>
<tr>
<td>594</td>
<td>ΕΣΔΡΑΣ Β'<sup id="cite_ref-Esr-beta_22-0" class="reference"><a href="#cite_note-Esr-beta-22"><span class="cite-bracket">[</span>A 8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
<td>Esdrae II <br> (Ezrae I–II)<sup id="cite_ref-Esr-beta_22-1" class="reference"><a href="#cite_note-Esr-beta-22"><span class="cite-bracket">[</span>A 8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>Esdras beta <br> (<a href="Buch_Esra" class="mw-redirect" title="Buch Esra">Esra–Nehemia</a>)<sup id="cite_ref-Esr-beta_22-2" class="reference"><a href="#cite_note-Esr-beta-22"><span class="cite-bracket">[</span>A 8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td>903
</td></tr>
<tr>
<td>625</td>
<td>ΨΑΛΜΟΙ</td>
<td>Psalmi
</td>
<td><a href="Buch_der_Psalmen" title="Buch der Psalmen">Psalter (Psalmen)</a>
</td>
<td data-sort-value="2001">II, 1<sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="#cite_note-23"><span class="cite-bracket">[</span>A 9<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td></tr>
<tr>
<td>714</td>
<td>ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ</td>
<td>Proverbia
</td>
<td><a href="Buch_der_Spr%C3%BCche" class="mw-redirect" title="Buch der Sprüche">Sprüche (Proverbien)</a>
</td>
<td data-sort-value="2183">II, 183
</td></tr>
<tr>
<td>750</td>
<td>ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ</td>
<td>Ecclesiastes
</td>
<td><a href="Prediger_Salomo" class="mw-redirect" title="Prediger Salomo">Prediger (Kohelet)</a>
</td>
<td data-sort-value="2238">II, 238
</td></tr>
<tr>
<td>763</td>
<td>ΑΣΜΑ</td>
<td>Canticum canticorum
</td>
<td><a href="Hoheslied" title="Hoheslied">Hoheslied</a>
</td>
<td data-sort-value="2260">II, 260
</td></tr>
<tr>
<td>769</td>
<td>ΙΩΒ</td>
<td>Iob
</td>
<td><a href="Buch_Hiob" class="mw-redirect" title="Buch Hiob">Hiob (Ijob)</a>
</td>
<td data-sort-value="2271">II, 271
</td></tr>
<tr>
<td>809</td>
<td>ΣΟΦΙΑ ΣΑΛΩΜΩΝΤΟΣ</td>
<td>Sapientia
</td>
<td><a href="Weisheit_Salomos" class="mw-redirect" title="Weisheit Salomos">Weisheit Salomos</a>
</td>
<td data-sort-value="2345">II, 345
</td></tr>
<tr>
<td>831</td>
<td>ΠΡΟΛΟΓΟΣ</td>
<td>Prologus
</td>
<td>Prolog zu <a href="Jesus_Sirach" title="Jesus Sirach">Sirach</a>
</td>
<td data-sort-value="2377">II, 377
</td></tr>
<tr>
<td>832</td>
<td>ΣΟΦΙΑ ΣΕΙΡΑΧ<sup id="cite_ref-24" class="reference"><a href="#cite_note-24"><span class="cite-bracket">[</span>A 10<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
<td>Ecclesiasticus
</td>
<td><a href="Jesus_Sirach" title="Jesus Sirach">Sirach</a>
</td>
<td data-sort-value="2377">II, 378
</td></tr>
<tr>
<td>893</td>
<td>ΕΣΘΗΡ</td>
<td>Esther
</td>
<td><a href="Buch_Esther" class="mw-redirect" title="Buch Esther">Esther</a>
</td>
<td>951
</td></tr>
<tr>
<td>908</td>
<td>ΙΟΥΔΕΙΘ<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="#cite_note-25"><span class="cite-bracket">[</span>A 11<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
<td>Iudith
</td>
<td><a href="Buch_Judith" class="mw-redirect" title="Buch Judith">Judith</a>
</td>
<td>973
</td></tr>
<tr>
<td>930</td>
<td>ΤΩΒΕΙΤ<sup id="cite_ref-26" class="reference"><a href="#cite_note-26"><span class="cite-bracket">[</span>A 12<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
<td>Tobias
</td>
<td><a href="Buch_Tobit" title="Buch Tobit">Tobit</a>
</td>
<td>1002
</td></tr>
<tr>
<td>945</td>
<td>ΩΣΗΕ Α'<sup id="cite_ref-Zwölf_27-0" class="reference"><a href="#cite_note-Zwölf-27"><span class="cite-bracket">[</span>A 13<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
<td>Osea
</td>
<td><a href="Hosea" title="Hosea">Hosea</a>
</td>
<td data-sort-value="2490">II, 490
</td></tr>
<tr>
<td>954</td>
<td>ΑΜΩΣ Β'</td>
<td>Amos
</td>
<td><a href="Amos" title="Amos">Amos</a>
</td>
<td data-sort-value="2502">II, 502
</td></tr>
<tr>
<td>962</td>
<td>ΜΙΧΑΙΑΣ Γ'</td>
<td>Michaeas
</td>
<td><a href="Micha" title="Micha">Micha</a>
</td>
<td data-sort-value="2512">II, 512
</td></tr>
<tr>
<td>968</td>
<td>ΙΩΗΛ Δ'</td>
<td>Ioel
</td>
<td><a href="Joel" title="Joel">Joel</a>
</td>
<td data-sort-value="2519">II, 519
</td></tr>
<tr>
<td>972</td>
<td>ΟΒΔΙΟΥ<sup id="cite_ref-28" class="reference"><a href="#cite_note-28"><span class="cite-bracket">[</span>A 14<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Ε'</td>
<td>Abdias
</td>
<td><a href="Obadja" title="Obadja">Obadja</a>
</td>
<td data-sort-value="2524">II, 524
</td></tr>
<tr>
<td>973</td>
<td>ΙΩΝΑΣ Ϛ'</td>
<td>Ionas
</td>
<td><a href="Jona" title="Jona">Jona</a>
</td>
<td data-sort-value="2526">II, 526
</td></tr>
<tr>
<td>976</td>
<td>ΝΑΟΥΜ Ζ'</td>
<td>Nahum
</td>
<td><a href="Nahum" title="Nahum">Nahum</a>
</td>
<td data-sort-value="2530">II, 530
</td></tr>
<tr>
<td>978</td>
<td>ΑΜΒΑΚΟΥΜ Η'</td>
<td>Habacuc
</td>
<td><a href="Habakuk" title="Habakuk">Habakuk</a>
</td>
<td data-sort-value="2533">II, 533
</td></tr>
<tr>
<td>981</td>
<td>ΣΟΦΟΝΙΑΣ Θ'</td>
<td>Sophonias
</td>
<td><a href="Zephanja" class="mw-redirect" title="Zephanja">Zephanja</a>
</td>
<td data-sort-value="2538">II, 538
</td></tr>
<tr>
<td>984</td>
<td>ΑΓΓΑΙΟΣ Ι'</td>
<td>Aggaeus
</td>
<td><a href="Haggai" title="Haggai">Haggai</a>
</td>
<td data-sort-value="2542">II, 542
</td></tr>
<tr>
<td>987</td>
<td>ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΙΑ'</td>
<td>Zacharias
</td>
<td><a href="Sacharja" title="Sacharja">Sacharja</a>
</td>
<td data-sort-value="2545">II, 545
</td></tr>
<tr>
<td>999</td>
<td>ΜΑΛΑΧΙΑΣ ΙΒ'</td>
<td>Malachias
</td>
<td><a href="Maleachi" title="Maleachi">Maleachi</a>
</td>
<td data-sort-value="2561">II, 561
</td></tr>
<tr>
<td>1002</td>
<td>ΗΣΑΙΑΣ</td>
<td>Isaias
</td>
<td><a href="Jesaja" title="Jesaja">Jesaja</a>
</td>
<td data-sort-value="2566">II, 566
</td></tr>
<tr>
<td>1064</td>
<td>ΙΕΡΕΜΙΑΣ</td>
<td>Ieremias
</td>
<td><a href="Jeremia" title="Jeremia">Jeremia</a>
</td>
<td data-sort-value="2656">II, 656
</td></tr>
<tr>
<td>1127</td>
<td>ΒΑΡΟΥΧ</td>
<td>Baruch
</td>
<td><a href="Baruch" title="Baruch">Baruch</a>
</td>
<td data-sort-value="2748">II, 748
</td></tr>
<tr>
<td>1133</td>
<td>ΘΡΗΝΟΙ</td>
<td>Lamentationes
</td>
<td><a href="Klagelieder_Jeremias" title="Klagelieder Jeremias">Klagelieder</a>
</td>
<td data-sort-value="2756">II, 756
</td></tr>
<tr>
<td>1140</td>
<td>ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΕΡΕΜΙΟΥ</td>
<td>Epistola Ieremiae
</td>
<td><a href="Brief_Jeremias" class="mw-redirect" title="Brief Jeremias">Brief Jeremias</a>
</td>
<td data-sort-value="2766">II, 766
</td></tr>
<tr>
<td>1143</td>
<td>ΙΕΖΕΚΙΗΛ</td>
<td>Ezechiel
</td>
<td><a href="Ezechiel" title="Ezechiel">Hesekiel (Ezechiel)</a>
</td>
<td data-sort-value="2770">II, 770
</td></tr>
<tr>
<td>1206</td>
<td>ΔΑΝΙΗΛ</td>
<td>Daniel
</td>
<td>Daniel<sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="#cite_note-29"><span class="cite-bracket">[</span>A 15<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="2864">II, 864
</td></tr>
<tr>
<td data-sort-value="2164">n.enth.<sup id="cite_ref-NE_30-0" class="reference"><a href="#cite_note-NE-30"><span class="cite-bracket">[</span>A 16<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="ΜΑΚΚ">(ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Α'–Δ')
</td>
<td data-sort-value="Macc">(Macchabaeorum I–IV)
</td>
<td data-sort-value="Makk">(<a href="Makkab%C3%A4erb%C3%BCcher" title="Makkabäerbücher">1.–4. Makkabäer</a>)
</td>
<td data-sort-value="1039">1039
</td></tr>
<tr>
<td data-sort-value="2164">n.enth.<sup id="cite_ref-NE_30-1" class="reference"><a href="#cite_note-NE-30"><span class="cite-bracket">[</span>A 16<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="ΩΔΑΙ">(ΩΔΑΙ)
</td>
<td data-sort-value="Odae">(Odae)
</td>
<td data-sort-value="Oden">(<a href="Oden_(Bibel)" title="Oden (Bibel)">Oden</a>)
</td>
<td data-sort-value="2164">II, 164
</td></tr>
<tr>
<td data-sort-value="2471">n.enth.<sup id="cite_ref-NE_30-2" class="reference"><a href="#cite_note-NE-30"><span class="cite-bracket">[</span>A 16<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</td>
<td data-sort-value="ΨΑΛΜΟΙ Σ">(ΨΑΛΜΟΙ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ)
</td>
<td data-sort-value="Psalmi S">(Psalmi Salomonis)
</td>
<td data-sort-value="Psalmen S">(<a href="Psalmen_Salomos" title="Psalmen Salomos">Psalmen Salomos</a>)
</td>
<td data-sort-value="2471">II, 471
</td></tr></tbody></table>
<p>Anmerkungen zur Tabelle: <br>
</p>
<div style="font-size:smaller;">
<ol class="references" data-mw-group="A">
<li id="cite_note-15"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-15">↑</a></span> <span class="reference-text">Der Codex ist mit arabischen Seitenzahlen versehen, siehe die Digitalisierung unter <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209">digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209</a>. Dort sind die einzelnen Scans mit den gleichen Zahlen versehen.
Die einzelnen Seiten können auch direkt angezielt werden, z. B. der Anfang des Buches <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209/5">Genesis</a> (S. 1), <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209/51">Exodus</a> (S. 47), oder <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209/1068">Jeremia</a> (S. 1064), und hochaufgelöste Scans können heruntergeladen werden, z. B. vom Anfang der Bücher <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/pub/digit/MSS_Vat.gr.1209/iiif/Vat.gr.1209_0005_pa_0001.jp2/full/3000,/0/native.jpg">Gen</a>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/pub/digit/MSS_Vat.gr.1209/iiif/Vat.gr.1209_0051_pa_0047.jp2/full/3000,/0/native.jpg">Ex</a> oder <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/pub/digit/MSS_Vat.gr.1209/iiif/Vat.gr.1209_1068_pa_1064.jp2/full/3000,/0/native.jpg">Jer</a>.</span>
</li>
<li id="cite_note-16"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-16">↑</a></span> <span class="reference-text">Vgl. das griechische Inhaltsverzeichnis auf <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209/3">S.3 des Codex</a> und die Überschriften der einzelnen Bücher.</span>
</li>
<li id="cite_note-17"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-17">↑</a></span> <span class="reference-text">Vgl. das lateinische Inhaltsverzeichnis auf der <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/mss/detail/Vat.gr.1209">Homepage der Vaticana</a>.</span>
</li>
<li id="cite_note-18"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-18">↑</a></span> <span class="reference-text">Rahlfs (Hrsg.), Septuaginta, Göttingen 1935, ISBN 3-438-05120-6.</span>
</li>
<li id="cite_note-19"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-19">↑</a></span> <span class="reference-text">Die einzelnen Seiten mit <a href="Textkritischer_Apparat" title="Textkritischer Apparat">Apparat</a> sind online über <a rel="nofollow" class="external text" href="https://ia800502.us.archive.org/rarview.php?rar=/1/items/SeptuagintaRahlfs/Septuaginta%20Rahlfs.rar">archive.org</a> erreichbar. Am Anfang des Apparates der einzelnen Bücher steht jeweils eine Bemerkung, welche Rolle der Codex Vaticanus gr. 1209 (<a href="Siglum" class="mw-redirect" title="Siglum">Siglum</a>: B) spielt. In den meisten Büchern wird er als erster <a href="Textzeuge" title="Textzeuge">Zeuge</a> genannt, vgl. z. B. die Anfänge der Bücher
<a rel="nofollow" class="external text" href="https://ia600502.us.archive.org/rarview.php?rar=/1/items/SeptuagintaRahlfs/Septuaginta%20Rahlfs.rar&file=Septuaginta%20Rahlfs%2F01%20Leges%20et%20historiae%2F069%20Exodus.jpg">Ex</a> und
<a rel="nofollow" class="external text" href="https://ia800502.us.archive.org/rarview.php?rar=/1/items/SeptuagintaRahlfs/Septuaginta%20Rahlfs.rar&file=Septuaginta%20Rahlfs%2F02%20Libres%20poetici%20et%20prophetici%2F330%20Ieremias.jpg">Jer</a>, anders <a rel="nofollow" class="external text" href="https://ia800502.us.archive.org/rarview.php?rar=/1/items/SeptuagintaRahlfs/Septuaginta%20Rahlfs.rar&file=Septuaginta%20Rahlfs%2F01%20Leges%20et%20historiae%2F026.jpg">Gen</a>.</span>
</li>
<li id="cite_note-Kgt-20"><span class="mw-cite-backlink">↑ <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-0">a</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-1">b</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-2">c</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-3">d</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-4">e</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-5">f</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-6">g</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Kgt_20-7">h</a></sup></span> <span class="reference-text">Das Erste und Zweite Buch Samuels (lateinisch <i>Liber Samuelis</i>) und das Erste und Zweite Buch der Könige (lateinisch <i>Liber Regum</i>) werden in der Septuaginta zusammen als die vier <a href="B%C3%BCcher_der_K%C3%B6nigt%C3%BCmer" title="Bücher der Königtümer">Bücher der Königtümer</a> (lateinisch <i>Regnorum</i>) gezählt.</span>
</li>
<li id="cite_note-Esr-alpha-21"><span class="mw-cite-backlink">↑ <sup><a href="#cite_ref-Esr-alpha_21-0">a</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Esr-alpha_21-1">b</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Esr-alpha_21-2">c</a></sup></span> <span class="reference-text">Dieses erste Esra-Buch (<i>Esdras alpha</i>) der Septuaginta enthält eine ältere griechische Fassung des Esra-Buches und hat keine unmittelbare Entsprechung im <a href="Tanach" title="Tanach">Tanach</a>. Es wird weder in der katholischen noch in der evangelischen Kirche zu den kanonischen Schriften gerechnet, steht aber in den modernen Vulgata-Ausgaben im Anhang, nach dem Neuen Testament. Dort (in der Vulgata) wird dieses Buch als Liber III Ezrae (3. Buch Esra) bezeichnet.</span>
</li>
<li id="cite_note-Esr-beta-22"><span class="mw-cite-backlink">↑ <sup><a href="#cite_ref-Esr-beta_22-0">a</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Esr-beta_22-1">b</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-Esr-beta_22-2">c</a></sup></span> <span class="reference-text">Dieses zweite Esra-Buch (<i>Esdras beta</i>) der Septuaginta entspricht dem kanonischen <a href="Buch_Esra" class="mw-redirect" title="Buch Esra">Buch Esra</a>–Nehemia im Tanach. In der Vulgata wird dieses Buch als Ezrae I (<a href="Buch_Esra" class="mw-redirect" title="Buch Esra"><span style="white-space:nowrap;">Esr</span></a> ) und Ezrae II (<a href="Buch_Nehemia" class="mw-redirect" title="Buch Nehemia"><span style="white-space:nowrap;">Neh</span></a> ) gezählt, was leicht zu Verwechslungen führen kann.</span>
</li>
<li id="cite_note-23"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-23">↑</a></span> <span class="reference-text">Band II beginnt mit neuer Seitenzählung.</span>
</li>
<li id="cite_note-24"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-24">↑</a></span> <span class="reference-text">Normalisierte Schreibweise in Rahlfs, Septuaginta: ΣΩΦΙΑ ΣΙΡΑΧ.</span>
</li>
<li id="cite_note-25"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-25">↑</a></span> <span class="reference-text"> Normalisierte Schreibweise in Rahlfs, Septuaginta: ΙΟΥΔΙΘ.</span>
</li>
<li id="cite_note-26"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-26">↑</a></span> <span class="reference-text"> Normalisierte Schreibweise in Rahlfs, Septuaginta: ΤΩΒΙΤ.</span>
</li>
<li id="cite_note-Zwölf-27"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Zwölf_27-0">↑</a></span> <span class="reference-text">Die Überschriften der zwölf kleinen Propheten in den griechischen Handschriften nennen nach dem Namen des Propheten in der Regel noch dessen Platzierung im Zwölfprophetenbuch.</span>
</li>
<li id="cite_note-28"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-28">↑</a></span> <span class="reference-text">So im Codex. Rahlfs und die meisten Handschriften haben ΑΒΔΙΟΥ.</span>
</li>
<li id="cite_note-29"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-29">↑</a></span> <span class="reference-text">Der Codex Vaticanus enthält das Danielbuch in der Theodotionfassung. Es schließt die sogenannten apokryphen Stücke ein und umfasst in dieser Reihenfolge <a href="Susanna_im_Bade" title="Susanna im Bade">Susanna</a>, <a href="Daniel" title="Daniel">Daniel</a> und Bel und Drakon.</span>
</li>
<li id="cite_note-NE-30"><span class="mw-cite-backlink">↑ <sup><a href="#cite_ref-NE_30-0">a</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-NE_30-1">b</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-NE_30-2">c</a></sup></span> <span class="reference-text">Diese Bücher sind im Codex Vaticanus nicht enthalten, können aber nach anderen Handschriften zur Septuaginta gezählt werden.</span>
</li>
</ol>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Neues_Testament">Neues Testament</h2></div>
<p>Der Text des Neuen Testaments gehört zum <a href="Alexandrinischer_Texttyp" title="Alexandrinischer Texttyp">alexandrinischen Texttyp</a>. Er wurde von <a href="Kurt_Aland" title="Kurt Aland">Kurt Aland</a> der <a href="Kategorien_der_Handschriften_des_Neuen_Testaments#Kategorie_I" title="Kategorien der Handschriften des Neuen Testaments">Kategorie I</a> (= ganz besondere Qualität) zugeordnet.<sup id="cite_ref-31" class="reference"><a href="#cite_note-31"><span class="cite-bracket">[</span>15<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>In den Evangelien begegnet eine Kapiteleinteilung, die sonst nur im <a href="Codex_Zacynthius" class="mw-redirect" title="Codex Zacynthius">Codex Zacynthius</a> und der <a href="Liste_der_Minuskelhandschriften_des_Neuen_Testaments" title="Liste der Minuskelhandschriften des Neuen Testaments">Minuskelhandschrift</a> 579 vorkommt, wonach Matthäus 170, Markus 62, Lukas 152 und Johannes 80 Kapitel hat. In der Apostelgeschichte wird auf zwei Weisen geteilt, einmal in 36 und einmal in 69 Kapitel. Die zweite Einteilung steht auch im <a href="Codex_Sinaiticus" title="Codex Sinaiticus">Codex Sinaiticus</a>. Die <a href="Katholische_Briefe" title="Katholische Briefe">katholischen Briefe</a> und Paulusbriefe bieten eine alte Einteilung.<sup id="cite_ref-Gregory33_32-0" class="reference"><a href="#cite_note-Gregory33-32"><span class="cite-bracket">[</span>16<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>Es fehlt die <a href="Jesus_und_die_Ehebrecherin" title="Jesus und die Ehebrecherin">Pericope Adulterae</a> (Johannes 7,53–8,11).<sup id="cite_ref-33" class="reference"><a href="#cite_note-33"><span class="cite-bracket">[</span>17<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>1995 wurden in dem Codex Vaticanus sogenannte „Umlaute“ (..) entdeckt. Zwei horizontale Punkte am Rand des Textes, insgesamt rund 800 im Neuen Testament. Es wurde erkannt, dass diese Zeichen Stellen textlicher Unsicherheit markieren. Über das Datum ihrer Entstehung wird noch gestritten. Im oberen Bild rechts können zwei dieser Umlaute am linken Rand der linken Kolumne und einer in der Mitte des rechten Randes der mittleren Kolumne erkannt werden.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Geschichte">Geschichte</h2></div>
<p>Der Codex Vaticanus wurde im 4. Jahrhundert wahrscheinlich in Ägypten geschrieben. Allerdings sprechen auch gute Gründe für <a href="Caesarea_Maritima" title="Caesarea Maritima">Caesarea in Palästina</a>.<sup id="cite_ref-34" class="reference"><a href="#cite_note-34"><span class="cite-bracket">[</span>18<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Über die weitere Geschichte ist nichts bekannt. Spätestens seit 1475 (vielleicht schon seit 1448) befindet er sich in der <a href="Vatikanische_Bibliothek" class="mw-redirect" title="Vatikanische Bibliothek">Vatikanischen Bibliothek</a> in Rom.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Vaticanus_und_Erasmus">Vaticanus und Erasmus</h3></div>
<p><a href="Erasmus_von_Rotterdam" title="Erasmus von Rotterdam">Erasmus von Rotterdam</a> hatte keinen direkten Zugriff auf das Manuskript gewährt bekommen, um es für sein <a href="Novum_Instrumentum_omne" title="Novum Instrumentum omne">Novum Testamentum Omne</a> zu untersuchen. Jedoch ließ er sich 1533 einige Abschriften aus dem Codex per Brief zuschicken. Die Textvarianten verzeichnete er dann in den <i>Annotationes</i> seiner 1535er Ausgabe. Übereinstimmungen mit der Vulgata waren Erasmus zwar verdächtig, doch er glaubte, die Lesart in Mk 1,1 sei im Vaticanus die korrekte.<sup id="cite_ref-35" class="reference"><a href="#cite_note-35"><span class="cite-bracket">[</span>19<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p><span class="mwe-math-element mwe-math-element-inline"><span class="mwe-math-mathml-inline mwe-math-mathml-a11y" style="display: none;"><math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" alttext="{\displaystyle {\mathfrak {M}}}">
<semantics>
<mrow class="MJX-TeXAtom-ORD">
<mstyle displaystyle="true" scriptlevel="0">
<mrow class="MJX-TeXAtom-ORD">
<mrow class="MJX-TeXAtom-ORD">
<mi mathvariant="fraktur">M</mi>
</mrow>
</mrow>
</mstyle>
</mrow>
<annotation encoding="application/x-tex">{\displaystyle {\mathfrak {M}}}</annotation>
</semantics>
</math></span><img src="./_assets_/eb734a37dd21ce173a46342d1cc64c92/a3f96ea04db56741bbd5dc610098968f3a7a9c00.svg" class="mwe-math-fallback-image-inline mw-invert skin-invert" aria-hidden="true" style="vertical-align: -0.338ex; width:2.44ex; height:2.176ex;" alt="{\displaystyle {\mathfrak {M}}}" loading="lazy"></span> Ἀρχὴ τοῦ εὐαγγελίου Ἰησοῦ χριστοῦ, υἱοῦ τοῦ θεοῦ·<sup id="cite_ref-36" class="reference"><a href="#cite_note-36"><span class="cite-bracket">[</span>20<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p><b>B<sup>c</sup></b> Ἀρχὴ τοῦ εὐαγγελίου Ἰησοῦ χριστοῦ, υἱοῦ θεοῦ<sup id="cite_ref-:0_37-0" class="reference"><a href="#cite_note-:0-37"><span class="cite-bracket">[</span>21<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p><b>B*</b> Ἀρχὴ τοῦ εὐαγγελίου Ἰησοῦ χριστοῦ<sup id="cite_ref-:0_37-1" class="reference"><a href="#cite_note-:0-37"><span class="cite-bracket">[</span>21<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Siehe_auch">Siehe auch</h2></div>
<ul><li><a href="Liste_der_Unzialhandschriften_des_Neuen_Testaments" title="Liste der Unzialhandschriften des Neuen Testaments">Liste der Unzialhandschriften des Neuen Testaments</a></li>
<li><a href="Liste_der_Septuaginta-Handschriften" title="Liste der Septuaginta-Handschriften">Liste der Septuaginta-Handschriften</a></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Literatur">Literatur</h2></div>
<ul><li>Christian–B. Amphoux: <i>Codex Vaticanus B: Les points diacritiques des marges de Marc.</i> In: <i>Journal of Theological Studies</i> 58 (2007), S. 440–466. <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Vaticanus/Amphoux.pdf">(PDF; 189 kB)</a>.</li>
<li>Patrick Andrist (Hrsg.): <i>Le manuscrit B de la Bible (Vaticanus graecus 1209)</i> (= <i>Histoire du texte biblique</i>, 7). Éditions du Zèbre, Lausanne 2009.</li>
<li>Patrick Andrist: <i>La structure des codex Vaticanus, Alexandrinus et Sinaiticus. Questions ouvertes sur le canon, la fabrication et la circulation de ces Bible</i>s. In: Chiara Ruzzier, Xavier Hermand (Hrsg.): <i>Comment le Livre s’est fait livre. La fabrication des manuscrits bibliques (IVe–XVe siècle). Bilan, résultats, perspectives de recherche</i> (= <i>Bibliologia</i>, 40). Brepols, Turnhout 2015, S. 11–37. (<a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.academia.edu/36743008/La_structure_des_codex_Vaticanus_Alexandrinus_et_Sinaiticus">Online</a>)</li>
<li>Patrick Andrist: <i>Au croisement des contenus et de la matière: les structures des sept pandectes bibliques grecques du premier millénaire. Étude comparative sur les structures des contenus et de la matérialité des codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus, Ephrem rescriptus, Basilianus, «Pariathoniensis» et de la Biblia Leonis</i>. In: <i>Scrineum Rivista</i> 17/2 (2020), S. 3–106. (<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.serena.unina.it/index.php/scrineum/article/view/7969">Online</a>)</li>
<li>Michael Dormandy: <i>Building a Book of Books. Textual Characteristics of the Early Greek Majuscule Pandects</i> (= <i>Arbeiten zur neutestamentlichen Textforschung</i>, 54). De Gruyter, Berlin/Boston 2024. ISBN 978-3-11-099457-5.</li>
<li><a href="Siegfried_Kreuzer" title="Siegfried Kreuzer">Siegfried Kreuzer</a>: <i>B or not B? The Place of Codex Vaticanus in textual history and in Septuagint research.</i> In: J. Cook, H.-J. Stipp (Hrsg.): <i>Text-critical and Hermeneutical Studies in the Septuagint.</i> VTS 154, Leiden 2012, S. 69–96 = in: Siegfried Kreuzer: <i>The Bible in Greek. Translation, Transmission, and Theology of the Septuagint.</i> Septuagint and Cognate Studies 63, SBL Press, Atlanta GA 2015, S. 272–297.</li>
<li>Siegfried Kreuzer: <i>Observations Concerning the Origins and the Relation of Codex Vaticanus to Codex Sinaiticus: ‘The Gods of Arad’ in Judg 10:6 and Other Exclusive Agreements.</i> Textus 31 (2022), S. 35–48.</li>
<li>Herbert. M. Milne, Theodore C. Skeat: <i>Scribes and Correctors of the Codex Sinaiticus.</i> British Museum, London 1938.</li>
<li>Janko Sagi: <i>Problema historiae codicis B.</i> Divius Thomas 1972, S. 3–29.</li>
<li>Theodore Cressy Skeat: <i>The Codex Vaticanus in the 15th Century.</i> In: <i>Journal of Theological Studies</i> 35 (1984) S. 454–465.</li>
<li>Theodore Cressy Skeat: <i>The Codex Sinaiticus, the Codex Vaticanus and Constantine.</i> In: <i>Journal of Theological Studies</i> 50 (1999) S. 583–625.</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Weblinks">Weblinks</h2></div>
<div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;"><div class="noresize noviewer" style="display:inline-block; line-height:10px; min-width:1.6em; text-align:center;" aria-hidden="true" role="presentation"><span class="mw-default-size" typeof="mw:File"><span title="Commons"></span></span></div><b><span class=""><a class="external text" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Codex_Vaticanus?uselang=de"><span lang="en">Commons</span>: Codex Vaticanus</a></span></b> – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien</div>
<ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=4692547-8">Literatur von und über Codex Vaticanus Graecus 1209</a> im Katalog der <a href="Deutsche_Nationalbibliothek" title="Deutsche Nationalbibliothek">Deutschen Nationalbibliothek</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://septuaginta.uni-goettingen.de/catalogue/Ra_B">Codex Vaticanus Graecus 1209. Eintrag im Rahlfs-Katalog der <i>Göttinger Septuaginta</i></a>, verfasst von Felix Albrecht, veröffentlicht am 30. Juni 2023 (englisch)</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Codex_Vaticanus_online">Codex Vaticanus online</h3></div>
<ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209">Biblioteca Apostolica Vaticana. Der Codex Vaticanus vollständig digitalisiert</a></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Pseudo-Faksimile">Pseudo-Faksimile</h3></div>
<ul><li><style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r261891140">
/* start https://de.wikipedia.org/ */
.mw-parser-output .webarchiv-memento a{color:inherit}
/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.webcitation.org/6Cgbwnbfk?url=http://www.csntm.org/Manuscript/View/GA_03">Center for the Study of NT Manuscripts. Codex Vaticanus</a> (<span class="webarchiv-memento"><a href="Webarchivierung#Begrifflichkeiten" title="Webarchivierung">Memento</a></span> vom 5. Dezember 2012 auf <i><a href="WebCite" title="WebCite">WebCite</a></i>) Pseudo-Faksimile</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/CodexVaticanusbFacSimile/Codex-Vaticanus-NT#page/n0/mode/2up">Codex Vaticanus</a> Nachdruck der Ausgabe von 1868.</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Artikel">Artikel</h3></div>
<ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.efg-hohenstaufenstr.de/downloads/texte/codex_vaticanus.html">Der Codex Vaticanus</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.user.uni-bremen.de/~wie/Vaticanus/index.html">Universität Bremen</a> Detaillierte Beschreibung des <i>Codex Vaticanus</i> mit vielen Bildern und Diskussion der „Umlaute“. (Uni Bremen, englisch)</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Einzelnachweise">Einzelnachweise</h2></div>
<ol class="references">
<li id="cite_note-Aland-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Aland_1-0">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Kurt_Aland" title="Kurt Aland">Kurt</a> und <a href="Barbara_Aland" title="Barbara Aland">Barbara Aland</a>: <i>Der Text des Neuen Testaments</i>. Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 1991, ISBN 3-438-06011-6, S. 118.</span>
</li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Caspar_Ren%C3%A9_Gregory" title="Caspar René Gregory">Caspar René Gregory</a>, <i>Textkritik des Neuen Testaments</i>, Leipzig 1900, Bd. 1, S. 32</span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a></span> <span class="reference-text">Ernst Würthwein: <cite style="font-style:italic">Der Text des Alten Testaments</cite>. <a href="Deutsche_Bibelgesellschaft" title="Deutsche Bibelgesellschaft">Deutsche Bibelgesellschaft</a>, Stuttgart 1988, ISBN 3-438-06006-X, <span style="white-space:nowrap">S.<span style="display:inline-block;width:.2em"> </span>84</span>.<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rfr_id=info:sid/de.wikipedia.org:Codex+Vaticanus+Graecus+1209&rft.au=Ernst+W%C3%BCrthwein&rft.btitle=Der+Text+des+Alten+Testaments&rft.date=1988&rft.genre=book&rft.isbn=343806006X&rft.pages=84&rft.place=Stuttgart&rft.pub=Deutsche+Bibelgesellschaft" style="display:none"> </span></span>
</li>
<li id="cite_note-4"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-4">↑</a></span> <span class="reference-text">Pierre-Maurice Bogaert: <i>Le Vaticanus graecus 1209 témoin du text grec de l'Ancien Testament.</i> In: Patrick Andrist (Hrsg.): <i>Le manuscrit B de la Bible (Vaticanus graecus 1209).</i> Histoire du texte biblique 7, Éditions du Zèbre, Lausanne 2009, S. 47–76.</span>
</li>
<li id="cite_note-5"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-5">↑</a></span> <span class="reference-text">Henry Barclay Swete (Hrsg.): <i>The Old Testament in Greek according to the Septuagint</i>, 3 Bde. (Vol. I <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/details/oldtestamenting01swet/page/n6">Gen–2Kön</a>; Vol. II <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/details/oldtestamentin02swet/page/n5">1Chr–Tob</a>; Vol. III <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/details/oldtestamenting03swet/page/n6">Hos–4Makk</a>), Cambridge 1887–1894.</span>
</li>
<li id="cite_note-6"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-6">↑</a></span> <span class="reference-text">Alan England Brooke/Norman McLean (Hrsg.): <i>The Old Testament in Greek According to the Text of Codex Vaticanus, Supplemented from other Uncial Manuscripts, with a Critical Apparatus for the other Chief Ancient Authorities for the Text of the Septuagint</i> (Vol. I Octateuch:
Pt.1 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/01.OTGreek.Vat.v1.Octat.p1.Gen.Brooke.McLean.1906.">Gen</a>,
Pt. 2 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/02.OTGreek.Vat.v1.Octat.p2.Ex.Lev.Brooke.McLean.1909.">Ex–Lev</a>,
Pt. 3 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/03.OTGreek.Vat.v1.Octat.p3.Num.Deut.Brooke.McLean.1911">Num–Dtn</a>,
Pt. 4 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/04.OTGreek.Vat.v1.Octat.p4.JoshJudRuth.Brooke.McLean.1917.">Jos–Rut</a>;
Vol. II The Later Historical Books:
Pt. 1 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/05.OTGreek.Vat.v2.LHB.p1.Sam.I.II.Brooke.McLean.Thackeray.1927.">1–2Sam</a>,
Pt. 2 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/06.OTGreek.Vat.v2.LHB.p2.Kings.I.II.Brooke.McLean.1930.">1–2Kön</a>,
Pt. 3 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/07.OTGreek.Vat.v2.LHB.p3.Chron.I.II.Brooke.McLean.Thackeray.1932.">1–2Chr</a>,
Pt. 4 <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/stream/OldTestamentGreeklxxTextCodexVaticanus/08.OTGreek.Vat.v2.LHB.p4.Esdras.Ez.Neh.Brooke.McLean.Thackeray.1935.">1–2Esr</a>;
Vol. III, Pt. 1: <a rel="nofollow" class="external text" href="https://archive.org/details/p4oldtestamentingr02broo/page/n6">Esth–Tob</a>), Cambridge 1909–1940.</span>
</li>
<li id="cite_note-7"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-7">↑</a></span> <span class="reference-text">John William Wevers, <i>Text History of the Greek Exodus,</i> Göttingen 1992, ISBN 3-525-82479-3, S. 81–103.</span>
</li>
<li id="cite_note-8"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-8">↑</a></span> <span class="reference-text">Olivier Munnich (Hrsg.): <i>Susanna–Daniel–Bel et Draco</i> (Göttinger Septuaginta XVI/2), Göttingen 1999, ISBN 3-525-53446-9, S. 137–139.</span>
</li>
<li id="cite_note-9"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-9">↑</a></span> <span class="reference-text">Joseph Ziegler (Hrsg.): <i>Isaias</i> (Göttinger Septuaginta XIV), Göttingen 1939, ISBN 3-525-53424-8, S. 36–40.</span>
</li>
<li id="cite_note-10"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-10">↑</a></span> <span class="reference-text">John William Wevers (Hrsg.): <i>Genesis</i> (Göttinger Septuaginta I), Göttingen 1974, ISBN 3-525-53391-8, S. 9.</span>
</li>
<li id="cite_note-11"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-11">↑</a></span> <span class="reference-text">Siegfried Kreuzer: <cite style="font-style:italic">B or not B? The Place of Codex Vaticanus in textual history and in Septuagint research</cite>. In: <cite style="font-style:italic">Vetus Testamentum Supplement</cite>. <span style="white-space:nowrap">Band<span style="display:inline-block;width:.2em"> </span>154</span>. Leiden, <span style="white-space:nowrap">S.<span style="display:inline-block;width:.2em"> </span>69–96</span>.<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rfr_id=info:sid/de.wikipedia.org:Codex+Vaticanus+Graecus+1209&rft.atitle=B+or+not+B%3F+The+Place+of+Codex+Vaticanus+in+textual+history+and+in+Septuagint+research&rft.au=Siegfried+Kreuzer&rft.btitle=Vetus+Testamentum+Supplement&rft.genre=book&rft.pages=69-96&rft.place=Leiden&rft.volume=154" style="display:none"> </span></span>
</li>
<li id="cite_note-12"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-12">↑</a></span> <span class="reference-text">Vgl. das Inhaltsverzeichnis auf der <a rel="nofollow" class="external text" href="https://digi.vatlib.it/mss/detail/Vat.gr.1209">Homepage der Vaticana</a> sowie Henry Barclay Swete: <cite class="lang" lang="en" dir="auto" style="font-style:italic">An Introduction to the Old Testament in Greek</cite>. Cambridge 1902, <span style="white-space:nowrap">S.<span style="display:inline-block;width:.2em"> </span>104<span style="display:inline-block;width:.2em"> </span>f</span>. (englisch).<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rfr_id=info:sid/de.wikipedia.org:Codex+Vaticanus+Graecus+1209&rft.au=Henry+Barclay+Swete&rft.btitle=An+Introduction+to+the+Old+Testament+in+Greek&rft.date=1902&rft.genre=book&rft.pages=104f.&rft.place=Cambridge" style="display:none"> </span></span>
</li>
<li id="cite_note-13"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-13">↑</a></span> <span class="reference-text">Rahlfs (Hrsg.), Septuaginta, Stuttgart 1935, ISBN 3-438-05120-6.</span>
</li>
<li id="cite_note-14"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-14">↑</a></span> <span class="reference-text">Alfred Rahlfs, Robert Hanhart (Hrsg.): Septuaginta. Editio altera, Stuttgart 2006, ISBN 3-438-05119-2. Die Seitenzahlen sind mit der Erstausgabe von 1935 identisch.</span>
</li>
<li id="cite_note-31"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-31">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Bruce_M._Metzger" class="mw-redirect" title="Bruce M. Metzger">Bruce M. Metzger</a>, <a href="Bart_D._Ehrman" title="Bart D. Ehrman">Bart D. Ehrman</a>, <i>The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration</i>, <i><a href="Oxford_University_Press" title="Oxford University Press">Oxford University Press</a></i> (New York – Oxford, 2005), S. 67.</span>
</li>
<li id="cite_note-Gregory33-32"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Gregory33_32-0">↑</a></span> <span class="reference-text">Caspar René Gregory, <i>Textkritik des Neuen Testaments</i>, Leipzig 1900, Bd. 1, S. 33.</span>
</li>
<li id="cite_note-33"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-33">↑</a></span> <span class="reference-text">NA26, S. 273.</span>
</li>
<li id="cite_note-34"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-34">↑</a></span> <span class="reference-text">so T. C. Skeat sowie S. Kreuzer. Es geht vor allem um Verschreibungen, die auf Orte in Palästina bzw. in der Nähe von Caesarea hinweisen, und um exklusive Übereinstimmungen mit dem <a href="Codex_Sinaiticus" title="Codex Sinaiticus">Codex Sinaiticus</a>, der vermutlich in Caesarea entstand.</span>
</li>
<li id="cite_note-35"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-35">↑</a></span> <span class="reference-text">Grantley McDonald: <cite style="font-style:italic">Biblical Criticism in Early Modern Europe: Erasmus, the Johannine Comma and Trinitarian Debate</cite>. Cambridge University Press, 2016, ISBN 978-1-316-79078-6 (<a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.de/books?id=QgvFDAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false">google.de</a> [abgerufen am 6. Januar 2024]).<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rfr_id=info:sid/de.wikipedia.org:Codex+Vaticanus+Graecus+1209&rft.au=Grantley+McDonald&rft.btitle=Biblical+Criticism+in+Early+Modern+Europe%3A+Erasmus%2C+the+Johannine+Comma+and+Trinitarian+Debate&rft.date=2016-07-27&rft.genre=book&rft.isbn=9781316790786&rft.pub=Cambridge+University+Press" style="display:none"> </span></span>
</li>
<li id="cite_note-36"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-36">↑</a></span> <span class="reference-text"><span class="cite"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://biblehub.com/multi/mark/1-1.htm"><i>Mark 1:1 Multilingual: The beginning of the gospel of Jesus Christ, the Son of God.</i></a><span class="Abrufdatum"> Abgerufen am 6. Januar 2024</span>.</span><span style="display: none;" class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&rfr_id=info%3Asid%2Fde.wikipedia.org%3ACodex+Vaticanus+Graecus+1209&rft.title=Mark+1%3A1+Multilingual%3A+The+beginning+of+the+gospel+of+Jesus+Christ%2C+the+Son+of+God.&rft.description=Mark+1%3A1+Multilingual%3A+The+beginning+of+the+gospel+of+Jesus+Christ%2C+the+Son+of+God.&rft.identifier=https%3A%2F%2Fbiblehub.com%2Fmulti%2Fmark%2F1-1.htm"> </span></span>
</li>
<li id="cite_note-:0-37"><span class="mw-cite-backlink">↑ <sup><a href="#cite_ref-:0_37-0">a</a></sup> <sup><a href="#cite_ref-:0_37-1">b</a></sup></span> <span class="reference-text">Eberhard und Erwin Nestle: <cite style="font-style:italic">Novum Testamentum Graece</cite>. Hrsg.: Barbara und Kurt Aland, Johannes Karavidopoulos, Carlo M. Martini, Bruce M. Metzger. 28. revidierte Auflage. Deutsche Bibelgesellschaft, Münster 2012, ISBN 978-3-438-05140-0, <span style="white-space:nowrap">S.<span style="display:inline-block;width:.2em"> </span>102</span>.<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rfr_id=info:sid/de.wikipedia.org:Codex+Vaticanus+Graecus+1209&rft.au=Eberhard+und+Erwin+Nestle&rft.btitle=Novum+Testamentum+Graece&rft.date=2012&rft.edition=28.+revidierte+Auflage&rft.genre=book&rft.isbn=9783438051400&rft.pages=102&rft.place=M%C3%BCnster&rft.pub=Deutsche+Bibelgesellschaft" style="display:none"> </span></span>
</li>
</ol>
<div class="hintergrundfarbe1 rahmenfarbe1 navigation-not-searchable normdaten-typ-w" style="border-style: solid; border-width: 1px; clear: left; margin-bottom:1em; margin-top:1em; padding: 0.25em; overflow: hidden; word-break: break-word; word-wrap: break-word;" id="normdaten">
<div style="display: table-cell; vertical-align: middle; width: 100%;">
<div>
Normdaten (Werk): <a href="Gemeinsame_Normdatei" title="Gemeinsame Normdatei">GND</a>: <span class="-print"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://d-nb.info/gnd/4692547-8">4692547-8</a></span> | <a href="Library_of_Congress_Control_Number" title="Library of Congress Control Number">LCCN</a>: <span class="-print"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://id.loc.gov/authorities/n94056550">n94056550</a></span> | <a href="Virtual_International_Authority_File" title="Virtual International Authority File">VIAF</a>: <span class="-print"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://viaf.org/viaf/177496731/">177496731</a></span> </div>
</div></div></div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Dieser Artikel wurde von <a class="external text" title="Zuletzt bearbeitet am 2025-12-21" href="https://de.wikipedia.org/wiki/?title=Codex_Vaticanus_Graecus_1209&oldid=262624906">Wikipedia</a> herausgegeben. Der Text ist unter <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.de">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a> verfügbar, sofern nicht anders angegeben. Für die Mediendateien können zusätzliche Bedingungen gelten.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>
</body></html>